AI-geletterdheid is verplicht op grond van artikel 4 van de EU AI Act, die sinds 2 februari 2025 van kracht is. De wet vraagt een toereikend niveau van kennis en vaardigheden bij iedereen die met AI-systemen werkt, zonder een vaste cursus of een certificaat voor te schrijven.
De verplichting geldt voor vrijwel elke organisatie die AI gebruikt of aanbiedt: een eenmanszaak net zo goed als een multinational. Bedrijfsgrootte speelt geen rol.
Toezicht en handhaving door de Autoriteit Persoonsgegevens starten op 2 augustus 2026, met boetes tot 15 miljoen euro of 3 procent van de wereldwijde jaaromzet bij een schending.
De Digital Omnibus, in de zomer van 2026 aangenomen door de EU, stelt een deel van de AI Act uit. Artikel 4 valt daar niet onder: de AI-geletterdheidsplicht blijft ongewijzigd van kracht.
Wat vraagt artikel 4 van de AI Act precies?
Artikel 4 van de AI Act vraagt van aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen dat ze maatregelen nemen. Die maatregelen moeten een toereikend niveau van AI-geletterdheid waarborgen bij hun personeel en bij anderen die namens hen AI-systemen gebruiken. De verplichting geldt zowel voor publieke als private organisaties, binnen en buiten de EU, zodra een AI-systeem in de EU op de markt komt, wordt gebruikt of gevolgen heeft voor mensen in de Unie.
Artikel 4 stelt geen vast kennisniveau vast. De maatregelen moeten passen bij de technische kennis, ervaring, opleiding en context van de betrokken medewerker, en bij het risico van het AI-systeem waarmee hij werkt.
Wat betekent toereikend niveau van AI-geletterdheid?
Een toereikend niveau van AI-geletterdheid betekent dat een medewerker weet wat een AI-systeem in zijn functie doet, waar de grenzen van de betrouwbaarheid liggen en wanneer hij een AI-uitkomst niet zonder controle mag overnemen. Een compliance officer die een hoogrisico-kredietscoringsmodel beoordeelt, heeft daarbij een ander niveau nodig dan een medewerker die een AI-planningstool gebruikt.
Schrijft de AI Act een verplichte training of certificaat voor?
Nee, de AI Act schrijft geen verplichte training, geen vast urenaantal en geen certificaat voor. Artikel 4 laat de invulling bewust open, zolang de organisatie kan aantonen dat de genomen maatregelen passend zijn voor de rol en het risico van de betrokken medewerker. Wie AI-geletterdheid structureel wil inbouwen, kan daarvoor onze AI-geletterdheid cursus inzetten.
Voor wie geldt de AI-geletterdheidsplicht?
De AI-geletterdheidsplicht geldt voor elke aanbieder en gebruiksverantwoordelijke van AI-systemen, wat in de praktijk neerkomt op vrijwel elke organisatie die AI gebruikt. Een aanbieder ontwikkelt of brengt een AI-systeem op de markt, een gebruiksverantwoordelijke zet een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid in.
De verplichting strekt zich uit tot aannemers, dienstverleners en klanten die namens een organisatie met AI-systemen werken. Een organisatie die medewerkers hierop traint, legt daarmee vaak meteen de basis voor verantwoord AI-gebruik op de werkvloer, ook op punten die artikel 4 niet strikt verplicht.
Geldt de verplichting ook voor een zzp’er of klein kantoor?
Ja, de verplichting geldt ook voor een zzp’er of een klein kantoor, want artikel 4 maakt geen onderscheid naar bedrijfsgrootte. De invulling mag wel proportioneel zijn: één persoon die weet welke AI-tools hij gebruikt en welke risico’s daarbij horen, voldoet al aan een groot deel van de eis.
Is AI-geletterdheid ook verplicht als je alleen ChatGPT of Copilot gebruikt?
Ja, AI-geletterdheid is ook verplicht als een organisatie alleen kant-en-klare tools als ChatGPT of Microsoft Copilot gebruikt. Artikel 4 richt zich niet op wie een AI-systeem bouwt, maar op wie het gebruikt, en dat maakt vrijwel elke kantoororganisatie een gebruiksverantwoordelijke.
Wat betekent de handhaving vanaf 2 augustus 2026?
Handhaving vanaf 2 augustus 2026 betekent dat de Autoriteit Persoonsgegevens vanaf die datum kan controleren of organisaties aan artikel 4 voldoen. Bij een overtreding kan de toezichthouder optreden. De verplichting zelf geldt al sinds 2 februari 2025, dus organisaties die tot de handhavingsdatum wachten, zijn op dat moment feitelijk al niet compliant.
Een controle richt zich niet op een eenmalig instapmoment maar op een lopende praktijk: welke AI-systemen een organisatie gebruikt, wie ermee werkt, welk kennisniveau daarbij hoort en of dat aantoonbaar is vastgelegd. Artikel 4 staat daarin niet alleen: AI Act compliance voor bedrijven kent op het gebied van risicoclassificatie en transparantie vergelijkbare bewijslast.
Welke boetes staan er op het niet voldoen aan artikel 4?
Een schending van artikel 4 valt onder de middencategorie van artikel 99 van de AI-verordening, met boetes tot 15 miljoen euro of 3 procent van de wereldwijde jaaromzet van de organisatie, het hoogste van de twee bedragen. Dat plafond ligt lager dan de boetes voor verboden AI-praktijken, die kunnen oplopen tot 35 miljoen euro of 7 procent van de jaaromzet.
Wie houdt in Nederland toezicht op de AI-geletterdheidsplicht?
De Autoriteit Persoonsgegevens is in Nederland aangewezen als coördinerend toezichthouder op de AI-verordening, inclusief artikel 4. Bij AI-systemen die binnen een bestaand sectordomein vallen, werkt de Autoriteit Persoonsgegevens samen met de toezichthouder die daar al actief is.
Wat verandert er door de Digital Omnibus?
De Digital Omnibus verandert niets aan artikel 4: de AI-geletterdheidsplicht blijft ongewijzigd van kracht en de handhaving start zoals gepland op 2 augustus 2026.
Het Europees Parlement keurde de Digital Omnibus op 16 juni 2026 goed, de Raad van de EU nam de tekst op 29 juni 2026 definitief aan en de wet is op 8 juli 2026 ondertekend. Publicatie in het Publicatieblad van de EU volgt, waarna de wijzigingen in werking treden.
De Digital Omnibus stelt alleen de verplichtingen voor hoogrisico-AI-systemen uit: naar 2 december 2027 voor zelfstandige hoogrisico-systemen, en naar 2 augustus 2028 voor AI-systemen die zijn ingebouwd in bestaande productwetgeving. Artikel 4 en de verplichtingen voor AI-modellen voor algemene doeleinden vallen buiten die verschuiving. Deze ontwikkeling past bij een bredere trend: AI voor bedrijven vraagt in de meeste sectoren om steeds meer aantoonbare governance, niet minder.
Blijft de AI-geletterdheidsplicht bestaan na de Digital Omnibus?
Ja, de AI-geletterdheidsplicht blijft na de Digital Omnibus onveranderd bestaan. De uitgestelde verplichtingen raken alleen hoogrisico-AI-systemen en een deel van de transparantieregels uit artikel 50, niet artikel 4.
Hoe toon je aan dat je aan artikel 4 voldoet?
Je toont aan dat je aan artikel 4 voldoet met een overzicht van de AI-systemen die je gebruikt, wie ermee werkt, welke training is gevolgd en welk kennisniveau per rol nodig is. Die vastlegging begint met een nulmeting van het huidige AI-gebruik, de eerste stap die ook AI-geletterdheid in de praktijk vraagt.
Wie die vastlegging liever laat opzetten dan zelf uitzoeken, kan de AI-geletterdheid e-learning volgen om de basis structureel in te bouwen, of daarnaast een AI-implementatietraject starten, waarin de nulmeting de eerste stap is voordat een AI-richtlijn op maat volgt.
